Thursday, August 13, 2009

Julgamentu 11 Fevereiru


Testemuña Sira Deklara La Haree Se Mak Tiru PR Horta
DILI –
Julgamentu kazu 11 Fevereiru 2008 iha Tribunal Distrital Dili, Segunda (10/08/2009), rona deklarasaun husi testemuña sira inklui familia Prezidente Ramos Horta nian hanesan Rosa Maria Carrascalão, Dulce Maria Horta, sira ne’ebe servisu iha rezidensia PR Horta nian nomos sira ne’ebe hela besik rezidensia.

Husi deklarasaun testemuña sira ne’e hatete katak, sira rona deit kilat tarutu maibe la-heree se-mak tiru Prezidente Ramos Horta.

Testemuña Rosa Maria Ramos Horta Carrascalão haktuir ba tribunal kona-ba kondisaun Prezidente Ramos Horta nian momentu hetan tratamentu iha Heliport. Rosa Carrascalão koalia ho mata-been bainhira presta deklarasaun iha tribunal.

“Bainhira hau too iha Heliport, hau sente loron ne’e hanesan infernu ba ami familia, “ katak Horta nia alin ne’e ho mata-been, bainhira hatan pergunta husi prokurador Felismino Cardoso.

Hafoin simu telefone husi kolega Maria Antonia ne’ebe hela iha area Metiaut, testemuña hateten telefone kedas ba Xefi Gabinete PR Natalia Carrascalão no Brigadeiru F-FDTL Taur Matan Ruak.

Testemuña simu resposta dehan, rona ona akontesementu iha residensia PR Metiaut, no atu ba hare besik akontesementu ne’e.

“Hau mos simu telefone husi subriña Ligia Horta dehan tiu Ze (Horta) hetan kanek,” deklara testemuña ba tribunal.

Iha loron 11 Fevereiru 2008, testemuña laiha fatin akontesimentu maibe iha nia hela fatin Pantai Kelapa hodi telefone ba-mai husu ajuda. Bainhira to’o iha Heliport, PR hetan ona asistensia mediku. Testemuña deklara akompaña PR Horta to’o ospital Darwin – Australia.

Testemuña Dulce Maria dos Reis Horta Lemos nudar subriña PR Horta nian deklara ba tribunal katak, loron 11 Fevereiru 2008 bainhira husi uma atu ba rezidensia Metiaut iha dalan klaran hasoru viziñu PR Horta naran Celestino hateten ba testemuña katak PR Horta hetan tiru. Iha momentu ne’eba, testemuña deklara hasoru Paulo Remedios ne’ebe sai husi nia uma.

Testemuña mos hatutan katak, hafoin tuun husi nia kareta, testemuña lao ain hodi hare besik saida mak akontese iha residensia PR Horta. To’o iha fatin ne’ebe PR hetan tiru, sasin haktuir nia hare PR nia alin Arsenio Ramos Horta, forsa F-FDTL Isaac ne’ebe taka metin hela PR Horta nia kanek no mos membru F-FDTL seluk ne’ebe testemuña la hatene naran.

Dulce Horta Lemos mos haktuir, momentu ne’eba ambulansia bosan ida, laiha infermeiru ruma, sofer deit mak tula prezidente ba Heliport.

Testemuña Luis Neto ne’ebe hela iha Areia Branca (rai-henek mutin) hateten, momentu halai ho nia kaben ba iha Cristo Rei konsege haree no kumprimenta PR Horta ne’ebe halai (olah raga) ho eskoltu nain rua.

Hafoin fila ba uma, rona kilat tiru razadas maibe la haree se mak tiru. Luis Neto haktuir katak iha momentu ne’e forsa ida halai ba testemuña hodi husu ajudu telefone dehan: ‘ajuda lai, Alfredo ho nia grupu asalta rezidensia prezidente republika’.

Testemuña Luis Neto mos fo telemovel ba forsa ne’e hodi komunika ba nia komandante, maibe sasin deklara la-rona diak saida mak forsa ne’e koalia iha telefone.

Testemuña Domingos Kolo no Angelo Kelo ne’ebe loroloron rega aifunan iha jardin rezidensia PR deklara ba tribunal katak, momentu akontesimentu rona deit mak kilat tarutu maibe la-hare se-mak tiru.

Testemuña sira mos deklara katak, la-konsege hare ba liur tanba tauk. Depois situasaun normal, hare deit husi dook, ema nain rua nia isin mate latan hela ba rai.

Nuneé mos testemuña Rodolfo de Assis ne’ebe hela iha area Metiaut deklara mos ba tribunal katak, rona deit kilat tarutu ho razadas maibe la-hatene se-mak tiru.

Testemuña ne’e mos haktuir, kolega ho PR Horta desde joven. Kuandu PR halo tinan, testemuña sempre asiste.
Lidio Amado, testemuña ikus ne’ebe ministeriu publiku aprezenta iha sesaun loron-kraik deklara mos ba tribunal dehan katak, bainhira hader, la-kleur rona kilat tarutu ho razadas maibe la-hatene no la-hare se-mak tiru momentu ne’eba iha residensia PR.

Amado mos haktuir, konsege hare ema nain tolu halai sae ba foho leten parte Kamea nian, maibe la-hatene lo-loos ema nain tolu ne’e tanba distansia dook.

Entertatu testemuña Arsenio Horta no Jorge Manuel Antunes mak tribunal la-konsege notifika tanba agora dadaun iha rai liur.

Julgamentu ba kazu atentadu 11 Fevereiru 2008 hasoru PR Horta no Primeiru Ministru Xanana Gusmão adia ba fulan oin mai Setembru, relasiona feriadu ba judisiario sira.

Julgamentu ne’e, partisipa husi argidu nain 23, inklui sira nain lima ne’ebe hetan termus residensia. Julgamentu ba kazu ne’e hetan seguransa maximu husi Guarda Nacional Republicana, Unidade Intervensaun Rapida, Guarda Prisioneiru sira, no mos seguransa sivil sira ne’ebe lor-loron fo seguransa iha tribunal. (Timor Post)

Julgamentu 11 Fevereiru


Enkontru Alfredo ho PR Horta,
Dalaruma Taka Ba Publiku
DILI –
Izolino da Costa nudar eskoltu Prezidente da Republika Jose Ramos Horta, hanesan testamunha ba kazu atentadu 11 Fevereiru 2008 deklara ba Tribunal Distrital de Dili, segunda (03/08/2009) katak, nudar seguransa la-besik ba enkontru ne’ebe PR Horta halo ho matebian Maijor Alfredo Reinado Alves.

“Kuandu Prezidente hasoru malu ho matebian, ami seguransa la-besik, dala-ruma enkontru tertutup (taka-red), sira nain rua deit mak koalia ba malu, tanba ne’e hau la-hatene saida mak sira nain rua koalia, “ katak sasin ne’ebe hanesan mos komandante ekipa Corpu Seguransa Pesoal ba Prezidente Horta.

Tuir sasin ne’e katak, dala-ruma nia hare Prezidente Horta ho matebian Alfredo kontente no dala-ruma han hamutuk. Sira nain rua iha relasaun diak hela, “ dehan Izolino da Costa.
Testemunha haktuir, nia akompanhe PR Horta halo ona enkontru ho matebian Alfredo mak iha Pousada Maubessi no iha Ermera.

Izolino da Costa haktuir, rona akontesementu husi eis Assesor Sosiedade Sivil ba Primeiru Ministru Joaquim Fonseca, liu husi telefone.

“Senhor Juaquim Fonseca mak telefone hau hodi husu saida mak akontese iha residensia Prezidente, hau hatan dehan la-hatene tanba hau sei iha uma, “ dehan nia ba tribunal.

Depois rona informasaun ne’e, testamunha ba kedas residensia Prezidente da Republika no la-konsege hare PR Horta tanba ambulancia lori sai ona PR husi fatin akontesementu.

Testamunha seluk, komandante ekipa seguransa ba residensia PR membru forsa F-FDTL husi Polisia Militar Olderico de Araujo hateten, momentu akontesementu nia iha kampaun Metinaro hodi halao orden treinamentu no responsabilidade entrega ba adjunto Albino Assis.

Nia mos deklara katak, hanesan membru husi komandante Maijor Alfredo momentu ne’eba haktuir, matebian halao servisu ho diak.

“Hau nunka rona konaba planu Maijor Alfredo halo ataka. Maijor halo servisu diak tanba ejiji ami halo servisu tuir ordem militar nian, “ katak nia, hodi hatan perguntas husi advogado.

Hanesan komandante ekipa, nia haktuir katak, antes akontesementu la-simu informasaun ruma husi ema balun konaba vizita ruma iha loron 11 Fevereiru 2008 ba residensia PR.

Testamunha Tadeo Gabriel Pereira,15 deklara, bainhira rona lian barullu hodi karega kilat dehan labele book-an, nia halai kedas ba tenda Francisco Marcal no Albino Assis hodi hafanun membru F-FDTL nain rua ne’e iha sira nian toba fatin.

“Hau fanu sira hodi dehan maun Sico no maun Assis Maijor Alfredo tama, “ haktuir nia ba tribunal.

Testamunha Tadeu ne’ebe membru forsa F-FDTL sira konhese ho naran Tedy ne’e haktuir mos katak, momentu akontesementu nia hare Maijor Alfredo no konhese didiak matebian Alfredo tanba hare liu husi jornais no televisaun.

Depois fanu membru F-FDTL nain rua ne’e, nia halai fila ba nia tenda no iha momentu ne’eba rona kilat razadas maibe la-hatene se-mak tiru.

Tedy hanesan refujiadus iha residensia PR desde 2006 ne’e hatutan dehan, hare matebian Alfredo kaer kilat hatais farda forsa nian, hodi kesi hena iha ulun.

Testamunha ne’e haktuir, konsege hare Sico kaer metra no Assis prepara-an hela hodi sai husi tenda laran.

Nia hatutan katak, konhese metra liu husi istoria ne’ebe ema konta katak, metra ne’e kilat musan barak.

Testamunha Amelia Paixão da Silva nudar servidor iha residensia PR haktuir, iha loron 11 Fevereiru 2008 husi uma Taibessi ba residensia Metiaut ho situasaun normal.

Depois prepara PR nia aimoruk iha sala han fatin, nia haktuir konsege hare ema nain walu hatais farda maibe hanoin forsa Nova Zelandia ou Australiano sira halo exersicio.

Testamunha hatutan, konsege hetan ameasa husi maijor Alfredo ho koalia lian Tetun haruka sasin toba taka rabat ba rai nomos husu ba sasin konaba PR nia kuartu.

Tanba tauk, testamunha lakon kedas sentidu momentu ne’eba too situasaun lao normal, iha situasaun ne’e, sasin deklara, konsege hare odamatan haris fatin hetan estragus.

Testamunha iha sesaun loron-kraik ne’ebe foo deklarasaun mak Warnasooriya Patabandige Dayaratne nudar membru Polisia Nasoens Unidas iha Timor Leste husi Pakistaun.

Iha tribunal, sasin haktuir momentu halo patrulhamentu husi Becora no rona akontesementu iha residensia PR la-lori kilat maibe lori deit pistola. Bainhira too iha residensia PR situasaun lao normal ona.

Testamunha Christopher Charles Durman hanesan Manajer Jeral Banku ANZ haktuir katak, momentu rona kilat tarutu maibe la-hare se-mak tiru, konsege husu ba PR atu labele fila ba residensia maibe PR hatan dehan laiha buat ida.

Antes akontesementu, sasin sempre halai ho bisikleta iha dader no dala-ruma iha loron-kraik ba Cristo Rey.

Depois fila husi Metiaut ba uma, testamunha konfesa katak, telefone ba ANZ iha Australia dehan Timor hasoru problema, ema ataka residensia PR.

Julgamentu ba dala sia, kazu atentadu hasoru PR no Primeiru Ministru iha loron 11 Fevereiru 2008 hetan prejensa husi arguido nain 23 ne’ebe durante ne’e hela iha komarka Bekora no arguido nain lima seluk ne’ebe hetan termus de residensia.

Tanba la-konsege haruka notifikasaun ba testamunha sira hodi presta deklarasaun iha tribunal, tersa no kuarta semana ne’e, tribunal sei la-halao audensia tuir agenda ne’ebe determina ona.
Liu husi diskusaun, prokurador Felismino Cardoso husu ba tribunal atu hare fila fali lista testamunha ne’ebe simu ona. Maibe, Defensor Publik Manuel Sarmentu husu ba tribunal atu oinsa bolu uluk ema estranjeiru ne’ebe naran iha ona lista, relasiona ho tempu kontratu iha TL.
Tuir sugestaun defensor Andre Fernandes katak, tribunal bele hare testamunha Timor-oan bazeia ba lista ne’ebe tribunal simu.

Julgamentu ne'e kontinua hetan seguransa masimu husi membru Guarda Nasional Republika, Polisia Nasional TL husi Unidade Intervensaun Rapida, Guarda Prisionario nomos seguransa sivil ne’ebe bai-bain halao knaar iha TDD. (Timor Post)

Kazu 11 Fevereiru


PR Sei Hatan Tribunal Ho Eskrita
DILI –
Prezidente da Republika Jose Ramos Horta hanesan mos vitima ba atentadu 11 Fevereiru 2008 husi grupu Maijor Alfredo Reinado Alves sei hetan perguntas relasiona ba kazu ne’e ho eskrita husi Tribunal Distrital de Dili.

Juis Constacio Basmery informa ba prokurador no advogado sira katak, antes loron 31 fulan Agustu 2009, perguntas sira tenki hatoo ona ba Prezidente Ramos Horta.

Molok atu taka julgamentu ba kazu atentadu 11 Fevereiru 2008, horseik, Basmery hatutan katak, molok PR simu perguntas, tribunal tenki junta ona perguntas hotu husi prokurador, defensor nomos juiz.

Julgamentu ne’ebe lo-loos, halao iha semana ida dala-tolu, segunda, tersa no kuarta, maibe kuarta (29/07/2009) liu ba, laiha julgamentu tanba testamunha membru forsa F-FDTL Filomino halao hela servisu iha fronteira no Celestino Gama sei iha kondisaun moras.

Tribunal la-konsege halo notifikasaun tanba hare ba tempu, ho fallansu ne’e juiz husu ba prokurador atu oinsa hetan ajudus husi instituisaun F-FDTL para bele fasilita testamunha Filomino tuun mai Dili hodi presta deklarasaun ba tribunal.

Tanba ne’e, julgamentu sei kontinua ba segunda (03/08/2009) tuku 09.00 dader no tuir agenda kontinua iha loron-kraik tuku 14.00.

Direitu Prezidente da Republika bazeia ba prosesu sivil artigo 557 prerogativu de inskrisaun bele halo iha residensia ou servisu fatin. Artigo ne’e vale Prezidente, Ajente diplomatiku husi paiz ne’ebe foo prerogative hanesan ba Timor Leste nian reprejentante sira, Governu nia membru, Deputadu, Juis iha tribunal superior.

Alende ne’e, direitu atu hatan tribunal ho eskrita mak Prokurador Geral da Republika no Magistradu iha Ministeriu Publiku ho ekiparasaun ho Juiz iha Tribunal Superior, Provedor dos direitus, Membru iha Konsellu Superior Magistratura no Konsellu Superior ba Ministeriu Publiku, Offisial Jeral iha Forsa Armada, Konfisaun Relijioza nian atu dignatariu, Bastonario iha ordem dos advogados. (Timor Post)

PN Diskute Agenda


Fretilin Ejiji Rekomendasaun CAVR,
Prioridade CNRT Mak Lei Remoderatorio
DILI –
Tuir deputadu husi bankada Fretilin agenda importante ne’ebe Parlamentu Nasional presiza diskute iha semana oin mai mak, rekomendasaun Comisaun Akolhamentu Verdade no Rekonsiliasaun, maibe agenda importante tuir deputadu husi bankada CNRT mak lei remoderatorio.

Deputadu husi bankada Fretilin Jose Texeira, Josefa Pereira, Antoninho Bianco no Francisco Branco liu husi sesaun plenaria komisaun permanente, horseik, propoin ba meza atu hatama rekomendasaun CAVR ba agenda, nune’e PN foo konsiderasaun hodi deside, tanba 2009 tama ona ba tinan 10 konsulta popular.

“Rekomendasaun CAVR hanesan kestaun interese nasional no interese nasaun tanba deputadu hanesan reprejentante povo, importante atu hare asuntu ne’e, “ dehan deputadu Francisco Branco hanesan mos Vice Prezidente bankada Fretilin.

Agenda importante tuir deputadu Romeo Moises husi bankada CNRT mak lei remoderatorio, realidade agora dadaun salario direitur nian boot liu fali salario deputadu sira nian, tanba ne’e presiza atu hare, “ Romeo Moises ho ibun hamnasa haktuir ho razaun.

“Instituisaun soberano Parlamentu Nasional presiza hare lei remoderatorio ba deputadu sira, nune’e labele mosu kecemburuan sosial, “ tenik Moises.

Natalino dos Santos deputadu husi CNRT no Renan Selak husi bankada Undertim hateten katak, importante PN hare lei remoderatorio, nune’e bele iha balanco entre instituisaun soberano.

Tuir Antoninho Bianco lei remoderatorio, PN presiza husu opiniaun husi governu, nune’e parte governu bele hatoo opiniaun ho vizaun global ekonomia rai laran.

Hatan kestaun lei remoderatorio, Prezidente PN Fernando Lasama de Araujo haktuir, meza seidauk simu proposta lei remoderatorio, tanba ne’e husu ba deputadu sira atu tuur hamutuk ho asesor sira hodi hare lei refere.

Alende ne’e, asuntu seluk ne’ebe deputadu sira mensiona atu hatama iha agenda mak hanesan lei poder lokal, tuir deputadu sira importante tanba hare ba kalendario eleisaun xefi suco iha fulan Setembru oin mai.

Deputadu husi bankada ASDT Francisco de Araujo hateten, lei poder lokal importante atu parlamentu diskute tanba fulan Setembru tama ona ba prosesu kampanye eleisaun xefi suco.

Deputadu seluk, husi bankada Partido Democratiko Vital dos Santos haktuir mos katak, importante pakote lei poder lokal, parlamentu presiza hare lalais, bainhira tama ona ba prosesu eleisaun suco.
Lei rejimentu parlamentar mos sai asuntu importante ba deputadu sira atu diskute. Tuir Antoninho Bianco lei ne’e importante atu hare, relasiona ho komisaun ne’ebe halao servisu kleur ona hodi halo revisaun ba lei refere.
Deputadu Natalino dos Santos no Francisco Branco haktuir katak, lei rejimentu internal parlamentu importante sai agenda prioridade atu nune’e servisu parlamentu bele lao efisiente.


“Rejimentu Parlamentu Nasional importante atu deskute tanba regras la-loos, servisu mos sei la efisiente, “ dehan Prezidente Fernando Lasama. (Timor Post)

Amnestia Ba Kazu 1974 – 1999





JSMP :
Sei Halakon Istoria TL
DILI –
Tuir observasaun Judicial System Monitoring Programme katak, foo amnestia sen iha lialoos sei halakon oportunidade atu estabelese história en jeral, konkreta, no factual konaba akontesimentu tomak ne’ebe akontese durante tempu 1974 too 1999.

JSMP mos haktuir katak, amnestia hanesan dalan ida fo oportunidade mos ba governu e elementu sira seluk hodi halo aat ka rezeita tomak faktus história iha tempu passadu.

Relatorio JSMP ne’ebe diario ne’e asesu haktuir katak, garantia hodi foo amnestia jeral ba atór krime grave durante 1974 too 1999, sei fo influensia direitamente ba sistema judisiariu Timor Leste no iha possibilidade hodi sai dezafia ka obstakulu real ba sistema judisiariu iha rai laran.

Ho razaun ne’ebe haktuir mak, amnestia jeral ba atór krime grave, neneik maibe sertu sei bele hasa’e tensaun ódiu ka vingansa social ne’ebe pro amnestia no sira ne’ebe maka anti ba amnestia hodi aproveita pekadu ka krime iha tempu uluk sen iha lia-loos.

JSMP mos komenta katak, amnestia ba krime grave hakuran valores justisa. Karik bainhira Prezidente da Repúblika deklara katak iha possibilidade foo perdaun ba krime grave iha 1974 – 1999 maka realmente ne’e hanesan legaliza amnestia jeral de facto, “ dehan JSMP iha nia relatorio.

Relatorio ne’e hatutan katak, bainhira amnestia jeral ne’e foo, klaru desizaun ne’e abertamente pelu kontrariu ho lei no konstituisaun TL, liu-liu artigu 95. 3 (g) no 160, 163 mos artigu 9 nomos 23, no lei internasional e konvensaun internasional ne’ebe mak Timor Leste ratifika ona, liu-liu konvensaun Direitu Sivil no Politika Parte II artigu 2. 3 no Parte III artigu 6. 3, mos Estatutu Roma artigu 5.

Tuir JSMP nia hare, TL hanesan estadu soberanu devia tane aas prinsipiu estadu de direitu demokrátiku ne’ebe obedese ba lei tuir konstituisaun artigu 1. 1 no artigu 2. 2.

JSMP hanoin katak wainhira estadu ida hakarak ema haré hanesan estadu de direitu demokrátiku maka deve-ser ke priense kriteriu ; lei deve-ser hanesan komandante supremu katak lei deve-ser tane aas no tau iha fatin ne’ebe aas husi interese tomak tantu interese politiku, partidu ka partes balun.

Prosedimentu legal ne’ebe klaru ba kazu tomak sen iha influensia husi partes barak, garantia ema tomak hanesan iha lei ninia oin, iha separasaun poder. Haré kriteriu JSMP hanoin, bainhira lideransa sira husi nasaun ne’e hakarak foti desizaun foo amnestia, importante foo definisaun klaru, “ haktuir iha relatorio ne’e.

JSMP mos haktuir katak, justisa ne’ebe sai hanesan dezeju husi povu TL agora, parese hanesan deit esperansa ne’ebe mak sei la-realiza tanba lideransa masimu estadu TL komesa hanoin fo amnestia jeral ba kriminozu funu nian, atór ba violasaun direitus humanus, krime kontra humanidade mesmu planu ne’e hetan objesaun husi povu tomak tantu ne’e husi ONG, akadémiku sira, parte Igreja nomos vítima rasik, familia vítima husi krime durante tempu okupasaun no invasaun husi Indonesia durante tinan 24.

Organizasaun Naun Govermental JSMP nia hanoin katak atu foti desizaun hodi fo amnestia jeral la’os buat ida ke fasil, tanba relasiona ho povu TL tomak ne’ebe mak kleur tebes sai hanesan vítima ba krime durane tempu okupasaun ne’e.

Tanba ne’e JSMP sente presiza atu fo opiniaun legal antes estadu realiza dezeju ne’e iha tempu oin mai, bazeia ba Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor Leste ne’ebe iha kompetensia atu fo amnestia mak Parlamentu Nasional deit, bazeia ba iha artigu hanesan tuir mai ne’e, 95: (Kompetensia Parlamentu Nasional Nian) 3. Parlamentu Nasional sei Halo mos (g) Amnestia.

Mesmu Parlamentu Nasional hetan kompetensia hodi fo amnestia bazeia ba artigu 95.3 (g) Konstituisaun no Prezidente da Repúblika mos hetan kompetensia bazeia ba artigu 85 (i) hodi fo perdaun ka indultu no halo redusaun ba iha pena sentensa, karik artigu hirak ne’ebe refere iha leten direitamente bele uza hodi nune’e ezerse kompetensia hodi fo amnestia ba kazu krime grave 1974 – 1999?.

Kompetensia tomak ne’ebe fo ba iha Prezidente da Repúblika no Parlamentu Nasional tenki mos bazeia ba iha ou tuir kompetensia sira seluk ne’ebe mos regula ka estipuladu tiha iha konstituisaun. Nune’e iha artigu balun ne’ebe eziste iha konstituisaun mos bandu hodi fo amnestia jeral ba iha atór krime grave iha TL ne’ebe akontese durante tempu 1974 – 1999.

Artigu 160 no163 Konstituisaun, artigu 160 regula katak krime grave ne’ebe akontese iha loron 25 de Abril 1974 até 31 de Dezembru 1999 (ne’ebe konsidera nu’udar Krime kontra Humanidade, Genosida, ou Krime Guerra/Funu) tenki prosesa nu’udar krime iha tribunal nasional ka tribunal internasional.

Artigu 163(1) estipula katak juiz iha tribunal nasional ou internasional sei ou bele julga kazu krime grave ne’ebe akontese iha tinan 1974 – 1999 no tenki prosesa to’o kazu ne’e deklara katak remata.

Bazeia ba lei internasional, amnestia jeral ba kazu krime Guerra/funu, krime kontra humanidade, krime ne’ebe hanaran Genosida kontra étniku la hetan lisensa. Ne’e bele hare iha Konvensaun Internasional Direitu Sivil no Politika iha parte II liu-liu iha artigu 3 (a, b, c) no iha parte III artigu 6.3 nomos iha Estatutu Roma ne’ebe Estadu Timor Leste ratifika tiha ona iha loron 6 Setembru 2002 deklara iha parte II Jurisdisaun, lei ne’e bele adopta no aplika, liu-liu iha artigu 5 konaba Krime ne’ebe inklui iha juridisaun tribunal. (ki)

Wednesday, August 12, 2009

Horta Kritika Nasaun Birmania




















Horta Lamenta Kondisaun Aung San Suu Kyi
DILI –
Prezidente da Republika Jose Ramos Horta hanesan mos Laureadu Nobel da Paz, kuarta (12/08/2009) hato’o ninia lamentasaun kona-ba kontinuasaun husi tratamento ne’ebe la-justu no detensaun illegal hasoru Xefi oposizisaun no Laureadu Nobel da Paz Daw Aung San Suu Kyi.

Tuir Prezidente Horta katak, sentensa ne’ebe desidi hasoru Suu Kyi hodi kontinua hela iha prizaun domisiliariu ne’e la-justu no totalmente labele aseita, tamba laiha baze ne’ebe forte, tuir kualker sistema legal ne’ebe iha.

Prezidente ne’e realsa katak, Daw Aung San Suu Kyi no prizoneirus politika sira iha Birmania tenke hasai hikas seim kondisoes ruma.

Prezidente Jose Ramos-Horta sei hato’o ninia ideias politika ruma kona-ba situasaun iha Birmania nian ne’e iha loron hirak mai. (ki)

TL Partisipa Enkontu Ilhas Pasifiku

TL Hanesan Observador Especial
DILI -
Timor Leste sai observador especial iha enkontru forum Ilhas Pacificu nian ba-dala 40 kona-ba mudansa klimatika iha Convestion Centre cidade Cairns - Australia. Enkontru ne’e hahu iha kuarta loron 5 too loron 7 fulan Agosto 2009 liu ba.


Membru ba enkontru ne’e mak Cook Island, Estados Federados Micronesia nian, Niue, Nova Guine Papua, Republika ilhas Marshall, Samoa, Ilhas Salomao, Tuvalu, Tonga , Vanuatu no Kiribi.

Mudansa klima no akequecimento global sai hanesan tema principal iha Forun Pacificu 2009.
Diskursu husi lideres sira ne’ebe partisipa realsa katak, nasoens husi rejiaun pasifiku rekonhese mudansa klima hanesan problema ida ke’e boot teb-tebes, laos deit iha pasifiku maibe iha mundo tomak.

Ex-presidente Forum Pacificu nian, Premier hussi Niue, Dr. Toke Talagi iha nia diskursu abertura hateten katak, “Ba ita hotu mudansa klimatika kontinua hanessan problema ida ke sai boot ba bebeik. Wainhira tomak sai afektadu, situasaun ba Ilhas sira ne’e be kikoan preokupa ita hotu. Nune’e duni ita tenki hare problema ida ne’e hanessa prioridade ida”.

Situasaun mundansa klimatika mos sai preokupasaun Timor-Leste nian.

Vice-Primeiro Ministro Coordenador ba Assuntos de Administration do Estado, Mario Viegas Carrascalao ne’ebe lidera delegasaun Timor-Leste hateten iha nia diskursu katak, “Similar to the PIF member countries, Timor Leste has not been spared the effects of the economic crisis and climate change. These are also issues of concern to our Government, and once again, I look forward to working with all the PIF member countries, in the coming days, in discussing these and other issues of mutual concern and contributing to regional solutions that can ensure the sustained quality of life for all of our peoples.

”Hanessan rai sira ne’e be halo parte Forum Ilhas Pasifiku, Timor-Leste mos hetan efeitos crise ekonomika no mudansa klimatikka. Kestoins sira ne’e mos hanessa preokupasaun ba ami nia governo, ami hakarak servisu ho nasoins sira hotu husi Forum Ilhas Pasifiku, iha futuro!” atu diskuti konaba neé no konaba kestoins sira nebe hanesan preokupasaun mutua nuneé hodi kontribui ba solusaun regional nebe bele sustenta kualidade moris ba ema hotu, “ haktuir Carrascalao iha nian diskursu. (ki)

Tuesday, July 28, 2009

Benevides "Abandona" Salsinha

Julgamentu : Eis Tenente Gastao Salsinha ho nia membru tuir julgamentu, hafoin hili advogado foun. Foto TP/Eugenio Pereira

Salsinha, Marcelo Caetano Hili Advogado Foun DILI – Hahu tersa, (21/07) too segunda (27/07/2009), advogado Benevides Correia Barros ne’ebe durante ne’e foo asistencia direitu ba arguido Gastão Salsinha, Marcelo Caetano no sira seluk, la-marka prejensa iha Tribunal Distrital de Dili, sem karta justifikasaun.

Hafoin julgamentu, Manuel Sarmento hanesan mos ekipa advogado husi Defensoria Publiku ba jornalista sira hateten katak, nia simu informasaun husi Benevides katak hetan ameasa.

“Hau hetan informasaun husi Benevides katak nia hetan ameasa, maibe seidauk hatene klaru konaba faktus Benevides hetan ameasa. Durante ne’e, hau rasik seidauk hetan ameasa husi ema ruma, “ dehan Sarmento.

Entretantu, Jose Pedro Camoes advogado seluk ne’ebe foo asistencia direitu ba arguido sira konfesa katak, durante ne’e la-sente buat ida.

“Karik Benevides hanesan personal sente ameasa, maibe hau rasik too agora la-hetan ameasa, “ dehan nia, hafoin julgamentu iha sesaun dadersan.

Arguido nain 16 ne’ebe durante ne’e hetan direitu advokasia husi Benevides Barros, horseik ho konsensia hili advogado foun hodi defende sira nian direitu atu hetan justica ba akuzasaun kazu atentadu 11 Fevereiru 2008 hasoru Prezidente da Republika Jose Ramos Horta iha Metiaut no Primeiru Ministru Xanana Gusmão iha Balibar.

Arguido Gastão Salsinha, Marcelo Caetano, Paul Neno, Joanino Mario Guterres, Quentino Expedito Santos hili defensor internasional Andre Fernandes husi Defensoria Publiku atu defende sira ba kazu refere.

Manuel Sarmento advogado husi defensoria publiku hetan fiar husi akuzado Bernardo da Costa no Gaspar Lopes.

Akuzado sira seluk ne’ebe foo fiar ba advogado Jose Pedro Camoes mak hanesan Adelino da Costa, Alexandre de Araujo, Raimundo Maia Barreto, Januario Babo Soares, Jose Agapito Madeira, Adolfo da Silva, Jose da Costa, Alfredo Andrade no Francisco Ximenes.

Iha julgamentu, prokurador internasional Felismino Cardoso konsidera atetude advogado Benevides Barros kontra lei advokasia numeru 11/2008, tanba la-foo karta justifikasaun ba tribunal.

Felismino Cardoso iha tribunal husu ba juiz atu foo avisa ba konsellu superior advogado, para labele akontese fali iha kazu seluk.

Hatan ba pedido prokurador, juiz Constancio Basmery hateten, tribunal sei hatoo karta ruma ba orgaun kompetente.

Bainhira jornalista diario ne’e, tenta konfirma via telefone, Benevides Correia Barros rejeita foo komentario.

Julgamento horseik, hetan prejensa husi arguido nain lima Angelita Francisca Maria Pires (sivil), Tito Tilman (F-FDTL), Francisco Andrade Ximenes (F-FDTL), Alfredo Andrade (F-FDTL), João Amaral (F-FDTL) ne’ebe durante ne’e hetan termos de residensia nomos arguido nain 23 ne’ebe nebe durante ne’e hela iha komarka Becora lidera husi Gastão Salsinha.

Alende ne’e, hetan mos partisipasaun husi familia arguido nomos familia matebian maijor Alfredo Reinado no Leopoldino Exposto.

Julgamentu ba dala-hitu ne’ebe deriji husi juiz Constancio Basmery akompanha husi juiz Deolindo dos Santos no Antonio Goncalves. Ekipa prokurador nomos ekipa advogado.
Julgamentu ne’e, sei halao iha semana ida dala-tolu, segunda, tersa no kuarta. (Timor Post)

Rona Sasin Eskoltu PM

Eskoltu Sira La-Hetan Salsinha
DILI
– Eskoltu Primeiru Ministru nain haat ne’ebe prokurador aprejenta iha Tribunal Distrital de Dili, segunda no tersa semana ne’e deklara, la-hare autor ne’ebe halo embuskada hodi tiru konvoi PM momentu akontesementu 11 Fevereiru 2008 iha Balibar.

Iha akuzasaun prokurador katak, arguido Gastão Salsinha ho nia membru mak tiru konvoi PM, bainhira atu tunn mai Dili.

Bobby Agapito Gonçalves iha nia deklarasaun segunda loron kraik (27/07) no Adolfo Soares dos Santos no Joni Barbosa, iha julgamentu ba sesaun kuarta dader (28/07) no Jose Maria Barreto Soares iha sesaun kuarta loron-kraik, koalia hanesan dehan, rona deit mak kilat tarutu ho razadas maibe la-hatene se-mak tiru.

Iha deklarasaun ne’e, Adolfo Soares deit mak haktuir katak, la-rona akontesementu iha residensia Prezidente da Republika Jose Ramos Horta maibe sasin nain tolu seluk hateten, rona ona antes ne’e husi komandante sesaun Abilio dos Santos bainhira simu telefone husi komandante Mendes, no ikus Abilio informa ba PM.
Deklarasaun seluk ne’ebe la-hanesan ho sasin nain tolu seluk mak, sasin Adolfo nudar sofer ba PM ne’e, la-hatene iha loron 10 Fevereiru 2008, Prezidente da Republika hetan vizita husi delegasaun CPLP (Comunidade Paizes Lingua Portugues).

Tuir deklarasaun husi sasin nain tolu katak, antes akontesementu PM sei partisipa cerimonia iha residensia PR Horta, husi loron kraik no fila husi Metiaut ba Balibar iha kalan, maizumenus la-too kalan boot.

Deklarasaun diferente seluk mak, antes tama iha kurva liu oituan fatin akontesementu, Adolfo Soares la-hasoru Antonio Delegado eskoltu Primeira Dama Kirsty Sword Gusmão ne’ebe mai husi Dili atu ba Balibar.

Iha deklarasaun testamunha nain tolu katak, antes ne’e sira hasoru kareta Antonio Delegado diresaun husi Dili ba residensia PM Balibar atu halao servisu hanesan bai-bain.

Alende ne’e, Adolfo Soares mos haktuir katak, hatene deit katak iha sira nian kareta kilat rua, kareta oin kilat rua, kareta Polisia Nasoens Unidas (UNPOL) kilat rua no kareta komandante Abilio dos Santos kilat ida.

Maibe, tuir sasin Joni Barbosa no Jose Soares katak, iha sira nian kareta iha kilat hitu hamutuk ho sira nain rua nian sia. Kilat hitu ne’e, eskoltu seluk ne’ebe husu lisensa ba uma.

Jose Soares no Joni Barbosa haktuir katak, normalmente eskoltu ne’ebe husu lisensa la-lori kilat ba uma.

Iha deklarasaun Adolfo Soares katak, rona uluk kilat tarutu husi oin, hafoin kilat tiru razadas nia lori kareta halai ho velosidade maximo no konsege soke monu kareta eskoltu ne’ebe halai uluk ba rai naruk.

Kondisaun kareta halai, Adolfo Soares dos Santos haktuir, Bobby Agapito Goncalves tiru hasoru maibe naran tiru deit la-foka ba ema ruma no atrapalha nia muda mudansa, halo nia nervos atu tuku Bobby, “ deklarasaun ne’e hetan hamnasa husi audensia ne’ebe partisipa julgamentu.

Adolfo mos haktuir ba tribunal katak, lamenta ho atetude hahalok membru UNPOL nain rua ne’ebe momentu ne’eba la-konsege salva vida PM.

“Hau triste tanba momentu akontesementu sira halai fila fali ba residensia PM, “ haktuir nia hodi hatan perguntas husi advogada Zeni Arunt.

Joni Barbosa mos deklara katak, lolos momentu ne’eba membru UNPOL nain rua ne’e labele halai fila hodi abandona PM maibe funsaun mak satan no foo seguransa ba PM.

Jose Maria Barreto Soares no Joni Barbosa ne’ebe ho kareta monu ba rai naruk konfesa katak, hafoin monu la-sente an maizumenus minutu lima, maibe ikus hetan ajuda husi labarik oan ne’ebe sasin la-hatene naran. Labarik ne’e tuir sira katak, hela iha area kareta monu ba.

Depois sae ba estrada boot, Joni Barboso telefone komandante Mendes hodi husu ajudus, molok ajudus too. Sira konsege atu hetan dez-arma husi Guarda Nacional Republika, maibe la-konsege tanba komandante mos too iha fatin akonsementu.

Bainhira sae mai estrada boot too ba residensia atu lori sai familia PM ba Palacio do Governu, tuir testamunha nain rua ne’e katak situasaun normal ona.

Adolfo haktuir katak, bainhira PM, eskoltu Bobby Goncalves ho nia tuun fila fali husi Angguna tanba hare ba salvasaun pasajeirus sira seluk ne’ebe iha Angguna laran, “ dehan nia.

Nia mos dehan katak, labele kontinua lori halai kareta too mai Dili maibe too deit iha Fatunaba tanba kondisaun kareta ne’ebe aat bainhira hetan tiru.

Sasin sofer PM ne’e mos konfesa katak, nia agradese tanba kilat musan la-kona nia mesmo momentu ne’eba kilat musan kona borus kadera ne’ebe nia tuur ba.

Testamunha sira mos haktuir katak, kilat ne’ebe lori ho marka Stiyer, FNC no pistola.

Julgamento ba dala walu ne’ebe prejidi husi juis koletivu Constancio Basmery akompanha husi juiz Deolindo dos Santos no Antonio Goncalves. Ekipa prokurador nomos ekipa advogado, hetan prejensa husi arguido nain lima Angelita Francisca Maria Pires (sivil), Tito Tilman (F-FDTL),

Francisco Andrade Ximenes (F-FDTL), Alfredo Andrade (F-FDTL), João Amaral (F-FDTL) ne’ebe durante ne’e hetan termos de residensia nomos arguido nain 23 sira seluk.

Arguido nain 23 ne’ebe nebe durante ne’e hela iha komarka Becora lidera husi Gastão Salsinha (F-FDTL) mak Amaro da Costa Susar (PNTL), Marcelo Caetano (F-FDTL), Ismael S. do Soares (F-FDTL), Domingos do Amaral (F-FDTL), Francisco Jose Antonio (F-FDTL), Paul Leonel de Deus (F-FDTL), Gilberto Suni Mota (F-FDTL), Joanino Mario Guterres (F-FDTL), Igidio Lay Carvalho (F-FDTL), Caetano dos Santo Ximenes (F-FDTL), Bernardo da Costa (F-FDTL), Adelino da Costa (F-FDTL), Alexandre Araujo (PNTL), Raimundo Maia Barreto (F-FDTL), Januario Babo Soares (F-FDTL), Julio Soares Guterres (F-FDTL), Gaspar Lopes (F-FDTL), Jose Agapito Madeira (F-FDTL), Julio Antonio Soares (F-FDTL), Quentino Expedito Santos (F-FDTL), Adolfo da Silva (F-FDTL) no Jose da Costa (F-FDTL).
Alende ne’e, hetan mos partisipasaun husi familia arguido nomos familia matebian maijor Alfredo Reinado no Leopoldino Exposto. (Timor Post)

Rona Sasin F-FDTL

Julgamentu : Arguido nain ne'e hetan seguransa husi guarda prisioneiros bainhira remata julgamentu iha Tribunal Distrital de Dili. Foto TP/Mario Jhonny
Agustinho Freitas Konsidera Alfredo Inimigo,
Eskoltu PM La-hatene Se-mak Tiru
DILI –
Testamunha membru F-FDTL Agustinho Freitas konsidera Maijor Alfredo Reinado Alves ho nia membru hanesan inimigo tanba abandona kuartel F-FDTL, “ dehan nia iha julgamentu ba sesaun dader.
Julgamentu iha sesaun loron-kraik, testamunha Bobby Agapito Goncalves eskoltu Primeiru Ministru hateten katak, la-hatene se-mak halo embuskada ba residensia PM iha Balibar no tiru kuak roda kotuk husi karuk, kareta ne’ebe Xanana Gusmão uza momentu ne’eba.

Nia hatutan, momentu tuun mai Dili iha tuku 07.00 dadersan atu vizita Prezidente da Republika Jose Ramos Horta iha Heliport, tanba rona xefi do estadu hetan tiru husi grupu deskonhesido.
Deklarasaun ne’e, testamunha sira hatoo ba Tribunal Distrital de Dili, horseik iha julgamentu ba dala-hitu, relasiona ho kazu atentadu 11 Fevereiru 2008.

“Hau konsidera Alfredo ho membru sira seluk hanesan inimigo tanba abandona kuartel. Amigo karik servisu hamutuk ba nasaun, laos atu destroi, “ katak Agustinho Freitas hodi hatan perguntas husi prokurador Felismino Cardoso.

Normalmente, PM tuun mai Dili depende ba agenda servisu. Dala-ruma tuun dader deit, dala-ruma tarde oituan iha tuku 08.00 ou tuku 09.00, “ katak sasin eskoltu PM.

Agustinho Freitas haktuir kronolojia katak, depois foo seguransa husi tuku 02.00 – 04.00 no fila deskansa husi tuku 04.00 – 06.00 rona kolega Jose Luis nudar Polisia Militar nia lian hodi hafanun ho hakilar Alfredo ho nia grupu tama.

Ho kondisaun dukur no hakfodak atu hader husi toba fatin, matebian Alfredo se-kilat ba nia kotuk laran. Ho lian makas hodi hateten, labele bok-an, se-lae mate, “ dehan Agustinho Freitas hodi hatutan kronolojia.

Testamunha ne’e deklara konhese Maijor Alfredo tanba momentu ne’eba matebian la-taka oin. Nia mos hare Leopoldinho Exposto maibe la-konhese tanba uza hena taka metin oin (topeng-red).

Nia haktuir, hafoin Maijor Alfredo no Leopoldinho prende kilat husi nia ho kolega Domingos Ximenes, kilat marka M-16. Testamunha halai sai husi PR nia uma kotuk no konsege hare PR besik iha kios, “ katak sasin ne’ebe ho pangkat Cabu.

Bainhira haksoit husi moru, ain seidauk kona rai, rona kilat tarutu ho razadas, la-hatene se-mak tiru, “ nia hatutan tan.

“Molok atu trava Prezidente, hakilar dala tolu dehan katuas, katuas, katuas, Alfredo nia ema tama, maibe la-konsege rona, karik tanba dook, “ nia dehan.

Sasin ne’ebe tama iha forsa 1 Fevereiru 2001, hahu husi Aileu, Metinaro, Lospalos, Baucau too akontesementu no muda fali ba Metinaro haktuir katak, la-hare se-mak tiru kanek Prezidente da Republika.

Nia mos haktuir, momentu ne’e nia, Domingos Soares ho Filomeno Ximenes konsege duni ema nain tolu ne’ebe halai sae ba foho leten too iha tangki, maibe testamunha hateten la-konhese ema nain tolu ne’e. Sira nain tolu fila husi foho leten tanba la-simu ordem husi komandante atu duni tuir, “ dehan nia.

Testamunha Bobby Agapito Goncalves hanesan eskoltu ba PM desde 2001 momentu Xanana Gusmão sei assume kargu nudar Prezidente da Republika deklara katak, la-hatene se-mak halo embuskada iha momentu ne’eba.

Hafoin simu informasaun husi Dili katak Prezidente Horta hetan tiru, komandante sesaun Abilio dos Santos informa kedas ba PM. Husi informasaun ne’e mak iha inisiativa atu vizita Prezidente da Republika, “ deklara testamunha nudar membru Polisia Nasional Timor Leste iha sesaun seguransa pessoal.

Nia hatutan, depois sai husi residensia PM maizumenus metro 400, kareta PM hetan kedas tiru iha primeiru bala, testamunha la-hatene se-mak tiru kuak roda kotuk husi karuk.

Kilat tarutu ne’e, la-hatene mai husi ne’ebe konsege harahun vidru kotuk hodi hakanek Primeiru Ministru nia liman, “ katak nia.

Iha akontesementu ne’e, testamunha haktuir, tuur iha kadeira oin ho sofer Adolfo Soares hanesan mos eskoltu ba PM, no PM Xanana Gusmão tuur iha kadeira kotuk.

Depois hetan tiru razadas, kareta ne’ebe Adolfo lori, karik tanba hakfodak soke monu kareta seluk ba rai naruk hodi hakanek Joni Barbosa hanesan mos eskoltu ba PM, “ deklara testamunha.

Iha deklarasaun ne’e, sasin hatutan mos katak, hafoin soke, Rodolfo lori halai PM ho velosidade maizumenus 60 ou 70 km/h (kilometer per jam). Too iha Fatunaba tanba situasaun normal, sofer deside hodi husik kareta tanba kondisaun ladiak.

Sasin ne’e haktuir, hafoin lao maizumenus metro 10, sira hapara Angguna hodi sae maibe tuun fali husi Angguna hodi lao maizumenus metro 100 mai too Marabia.
La-kleur eskoltu PM seluk hanesan mos komandante sesaun Abilio dos Santos ne’ebe lori kareta Pajero, tula sira nain tolu ba hatun iha Palacio do Governu.

Arguido sira hetan akuzasaun husi ministeriu publiku relasiona ho atentadu 11 Fevereiru 2008 hasoru Prezidente da Republika iha Metiaut no Primeiru Ministru iha Balibar. (Timor Post)

Previuw Julgamentu 11 Fevereiru




















Arguida : Arguida Angelita Pires diskunfia sai hanesan autor prinsipal ba atentadu 11 Fevereiru 2008, husi foto sorin, matebian Maijor Alfredo Reinado Alves momentu iha ai-laran ho nia grupu. Foto TP/Eugenio Pereira

Angelita Pires Sai Autor Prinsipal,
Alfredo, Leopoldino Hetan Tiru Husi Membru F-FDTL
DILI
– Kazu atentadu 11 Fevereiru 2008 hasoru Prezidente da Republika Jose Ramos Horta iha Metiaut-Dili husi grupu Maijor Alfredo Reinado Alves no atentadu hasoru Primeiru Ministru Ray-Rala Xanana Gusmão husi grupu eis Tenente Gastão Salsinha iha Balibar, tama ona prosesu julgamentu iha Tribunal Distrital de Dili, segunda (13/07/2009).

Julgamentu ba loron primeiru segunda, (13/07/2009), iha akuzasaun prokurador haktuir katak, arguida Angelita Maria Pires diskunfia sai autor prinsipal nomos atentadu ne’e planeia ona antes, hodi hasoru Prezidente da Republika no Primeiru Ministru.

Hatan ba akuzasaun ne’e, ekipa advogado no arguido Gastão Salsinha rejeita akuzasaun prokurador nian.

Iha defesa haktuir katak, sira tun ba Dili tanba simu karta atu halao dialogu ho PR Horta, laos atu tun ataka ka halo imbuskada hasoru amos Horta no Xanana Gusmão.

Hafoin julgamentu ba jornalista sira, arguida Angelita Pires ne’ebe hetan termus residensia (tahanan rumah-red) koalia ba jornalista sira katak, prontu foo sai lia loos ba tribunal hodi defende nafatin prinsipiu matebian Alfredo Reinado.

“Hau sei hatoo buat hotu ba tribunal, ita sei hetan lia-loos no justisa ba povu ida ne’e, hau la-abandona Maijor Alfredo nia prinsipiu, hau sei kontinua luta ninia direitu,” nia reafirma.

Iha loron segundu, tersa (14/07/2009), deklarasaun testamunha Pedro Joaquim Soares no Jose Luis da Costa hateten, la-konhese ema ne’ebe tiru Prezidenti Horta iha momentu ne’eba tanba autor ne’ebe tiru, taka oin ho hena metan (masker).

Loron kuarta, (15/07/2009) iha deklarasaun testamunha membru F-FDTL Isaac da Silva diskunfia ema ne’ebe tiru Prezidente Ramos Horta mak arguido Marcelo Caetano mesmo momentu ne’eba uza hela masker.

Isaac hateten, nia konhese Marcelo husi matan, jeito hamrik no hahalok, tamba uluk kolega militar no sempre hasoru malu iha cerimonia ruma.

“Bainhira ami lao pas iha jardim iha kios ida, hau nia maluk Agustinho hateten, Alfredo ho nia maluk iha laran, e hau hakilar Prezidente lao nei-neik. Atu ba besik odamatan hau hasoru Marcelo Caetano, nia maka tiru prezidente, tiru dala ida la-kona, tiru dala-rua ne’e maka kona iha Prezidenti nia kabun loos. Hau konhese nia tanba forsa maluk, se-karik iha loron ne’e, nia taka masker tomak ba nia oin hau la-konhese, maibe nia matan sai entaun hau hatene nia Marcelo, e alende ne’e nia hamrik loke ain, e mos nia hahalok halo hau konhese,”afirma Isaac ba tribunal.

Julgamentu iha loron haat, segunda (20/07/2009) sasin Adelino da Silva membru F-FDTL deklara ba tribunal katak, la-hatene se-mak tiru mate Alfredo no Leopoldino Exposto, tamba momentu akontesementu, nia iha hela haris fatin.

“Iha akontesimentu ne’e hau iha hela haris fatin laran, depois hau sai mai hau hare hau nia kolega (F-FDTL) sira ne’ebe hala’o seguransa iha residensia Prezidente Republika nian ne’eba laiha fatin akontesimentu, tamba ne’e hau la-hatene se-maka tiru mate Alfredo ho Leopoldinho,” haktuir Adelino hodi responde pergunta sira husi juiz Costancio Basmery, kona-ba se-maka tiru mate Alfredo ho Leopoldinho.

Julgamentu iha loron lima, tersa (21/07/2009) testamunha membru F-FDTL Francisco Marcal deklara katak, nia mak tiru Major Alfredo Reinado Alves no Leopoldino Exposto iha atentadu 11 Fevereiru 2008 ho kilat metra.

“Hau hare deit ema nain rua uza masker (topeng-red) halai ho pozisaun fogu (pozisaun tiru-red) hasoru hau, entaun metra ne’ebe hau kaer tiru ho razadas hodi hasoru. Hau la-hatene ema nain rua ne’e Alfredo no Leopoldino, “ katak Francisco Marcal ne’ebe momentu ne’eba iha residensia Prezidente da Republika Jose Ramos Horta Metiaut-Dili.

Iha akontesementu ne’e, testamunha deklara tiru uluk matebian Leopoldino hafoin tiru mate fali Maijor Alfredo.

Marcal haktuir, momentu tiru bainhira matebian Alfredo no Leopoldino sai husi tenda hodi dez-arma membru F-FDTL nain rua seluk.

Nia mos hateten tan katak, bainhira situasaun hakmatek, foin hatene katak ema nain rua ne’ebe nia tiru matebian Alfredo no Leopoldino Exposto

Entretantu, testamunha João Soares deklara ba tribunal katak la-hatene se-mak tiru mate Alfredo ho Leopoldino.

“Iha momentu ne’eba hau toba hela iha hau nia tenda laran ho kondisaun ulun moras bainhira hau nia kolega Domingos Pereira ba troka hau, no hau toba la-liu minute hira nia laran derepenti grupu rebeldes sira tama no foti hau nia kilat, ameasa hau no dehan hau tenke nonok se-lae hau mate, ” dehan nia.

Loron neen julgamentu, kuarta (22/07/2009) vitima atentadu 11 Fevereiru 2008 Tenente Celestino Gama la-konsege foo deklarasaun tamba kondisaun saude.

Liu husi diskusaun entre juiz koletivu, prokurador no ekipa advogado, juiz konsidera kondisaun vitima la-permite atu foo deklarasaun ba tribunal. Bainhira vitima iha ona kondisaun saude ne’ebe diak mak tribunal sei bolu hodi presta deklarasaun, “ dehan juiz Constancio Basmery ne’ebe deriji julgamentu.

Testamunha seluk membru Polisia Militar Albino Asis hateten katak, momentu akontesementu hare arguido Gilberto Mota.

“Hau hare Gilberto Mota iha portaun boot, kaer kilat se-tama ba residensia Prezidente da Republika. Hau hare nia taka ulun ho hena metan (topeng-red) maibe la-taka oin metin, “ deklara testamunha ne’ebe sai forsa F-FDTL iha tinan 2002.

Tamba hare arguido Gilberto Mota iha momentu akontesementu, defensor husu ba testamunha atu hare arguido sira ne’ebe tuur iha sorin loos no karuk, iha ou lae arguido Gilberto Mota.

Depois hamrik, hodi hare ba loos no karuk, testamunha ne’e deklara katak arguido laiha iha sala julgamentu.

Hafoin rona deklarasaun refere, mosu lian barullu husi audensia ne’ebe asiste, testamunha husu fila fali ba tribunal hodi hare dala ida tan tamba konfuzaun farda ne’ebe arguido sira uza iha momentu akontesementu no agora dadaun akompanha prosesu julgamentu.

Tuir testamunha katak, momentu akontesementu arguido uza farda forsa maibe laos farda F-FDTL nian no agora dadaun uza fali farda prisioneiros entaun halo nia konfuzaun.

Ho razaun ne’e, juiz foo fila fali oportunidade ba testamunha hodi hare fali no ikus testamunha hatudu Gilberto Mota ne’ebe tuur iha kadeira husi liman loos, kadeira primeiru husi oin, Gilberto tuur iha ninin karuk.

Julgamento durante ne’e, hetan prejensa husi arguido nain lima Angelita Francisca Maria Pires (sivil), Tito Tilman (F-FDTL), Francisco Andrade Ximenes (F-FDTL), Alfredo Andrade (F-FDTL), João Amaral (F-FDTL) ne’ebe durante ne’e hetan termos de residensia.

Arguido nain 23 ne’ebe nebe durante ne’e hela iha komarka Becora lidera husi Gastão Salsinha (F-FDTL) mak Amaro da Costa Susar (PNTL), Marcelo Caetano (F-FDTL), Ismael S. do Soares (F-FDTL), Domingos do Amaral (F-FDTL), Francisco Jose Antonio (F-FDTL), Paul Leonel de Deus (F-FDTL), Gilberto Suli Mota (F-FDTL), Joanino Mario Guterres (F-FDTL), Igidio Lay Carvalho (F-FDTL), Caetano dos Santo Ximenes (F-FDTL), Bernardo da Costa (F-FDTL), Avelino da Costa (F-FDTL), Alexandre Araujo (PNTL), Raimundo Maia Barreto (F-FDTL), Januario Babo Soares (F-FDTL), Julio Soares Guterres (F-FDTL), Gaspar Lopes (F-FDTL), Jose Agapito Madeira (F-FDTL), Julio Antonio Soares (F-FDTL), Quentino Expedito Santos (F-FDTL), Adolfo da Silva (F-FDTL) no Jose da Costa (F-FDTL).

Alende ne’e, hetan mos partisipasaun husi familia arguido nomos familia matebian maijor Alfredo Reinado no Leopoldino Exposto.

Julgamentu ba kazu ne’e sei halao semana ida dala tolu, segunda, tersa no kuarta.
Iha kazu ne’e, prokurador sei aprejenta testamunha membru F-FDTL ne’ebe momentu akontesementu iha fatin ne’eba, vitima, nomos ema sivil balun ne’ebe mak husi Australia no Indonesia, hamutuk hotu ema nain 134. (Timor Post)

Vox Pop Kazu 11 Fevereiru






Seguransa : Prosesu julgamentu ba kazu 11 Fevereiru 2008 hetan seguransa maximo husi Polisia Nasional Timor Lorosa'e, liliu Unidade Intervensaun Rapido, seguransa sivil no guarda prisioneiros. Foto TP/Mario Jhonny

Alfredo Laiha Intensaun Oho, Salsinha Sei Hatudu Autor
DILI –
Tuir familia Maijor Alfredo Reinado Alves, Leopoldinho Exposto, eis Tenente Gastão

Salsinha, Marcelo Caetano katak, akontesementu 11 Fevereiru 2008 laos hanesan intensaun atu asalta Prezidente da Republika Jose Ramos Horta iha Metiaut no Primeiru Ministru Kay-Rala Xanana Gusmão iha Balibar.

Aman husi matebian Alfredo Reinado Alves, Victor Alves hateten katak, maijor Alfredo laiha intensaun atu oho Prezidente Ramos Horta.

“Tuir hau nia hare lo-loos ne’e labele akontese, tanba buat ne’ebe akontese kuandu ita hare husi kronolojia akontesimentu tuir lo-loos labele mosu korban (vitima), maibe cara (meius) ne’ebe diak maka kaer deit nia (Alfredo) tanba bainhia ita hare nia mate hau hare buat ne’e la-loos, se-iha misterius ruma la-loos, tanba Alfredo la-hanoin atu tiru Prezidente Horta,” dehan Alves ba jornalista sira, iha Tribunal Distrital de Dili, hafoin partisipa primeiru julgamentu ba kazu 11 Fevereiru, segunda (13/07/2009).

Alende ne’e, feen husi matebian Leopoldinho Exposto, Natalia Lidya Soares konfesa sente triste bainhira rona deklarasaun husi testamunha Francisco Marcal ne’ebe tiru mate Alfredo no Leopoldinho.

“Tamba-sa mak momentu ne’eba, sira la-kaer deit hau nian laen (Leopoldino-red) maibe tiru mate fali. Ida ne’e mak halo hau triste, “ katak Natalia, hafoin julgamentu iha loron rua, tersa (21/07/2009).

Lidya Soares hateten katak, intensaun nia laen (Leopoldinho) ba residensia PR Horta tanba hetan konvite husi Prezidente atu halo dialogo laos intensaun atu oho Prezidente Ramos Horta.
Husu Salsinha Koalia Lia-Loos

Relasiona ho kazu ne’e, familia matebian Leopoldinho no maijor Alfredo mos husu ba Gastão Salsinha atu haktuir lia loos ba tribunal kona-ba objetivu halo asaun iha 11 Fevereiru.
“Hau espera ohin loron lia-loos tenki fo sai, tanba saida Alfredo tun ba PR Horta nia uma, tanba

Horta sempre ba hasoru Alfredo la-akontese buat ida, se iha rencana (planu) oho PR Horta iha fatin seluk laos, tanba hau sente Alfredo ba iha ne’eba atu entrega-an, tanba laiha intensaun oho ema,” katak Aman husi matebian Alfredo Reinado Victor Alves.

Entretantu, reprejentante povo iha uma fukun Parlamentu Nasional mos tau esperansa ba grupo Gastão Salsinha atu koalia lia-loos ba tribunal.

Deputadu Inacio Moreira husi bankada Fretili hateten, nia iha fiar Gastão Salsinha sei foo sai autor prinsipal sira ba krize 2006 no atentadu 11 Fevereiru 2008.

“Hau fiar Salsina sei hateten sai se-mak autor ba krizi 2006 to’o mai atentadu 11 de Fevereiru hodi halo ita nia Prezidente kanek no Alfredo ne’ebe mate. Salsinha sei hateten sai buat ne’ebe nia hatene no loos,” dehan Inacio iha Parlamentu Nasional, segunda (13/07/2009).

Tuir Inacio nia hare, krize 2006 ho asidente 11 Fevereiru mosu tanba nain ulun balun maka hakarak hadau kadeira hodi halo povo kiik sira mak sai vitima, ba sira nia interese.

Deputadu Aderito Hugo da Costa membru husi bankada CNRT haktuir, krize 2006 no atentadu mosu tanba arogansia lider balun nian iha rai ida ne’e.

”Problema sira ne’e mosu tanba arogansia lideransa sira nian dala barak ko’olia buka manan deit, nunka rona malu dehan ninian mak loos deit hodi halo povu kiik mak sai vitima, ” nia hateten.

Lucas da Costa deputadu husi bankada Partido Demokratiko hateten katak, tribunal sei foti desizaun ne’ebe klaru no laiha influensia husi politik hodi kazu ne’e e bele hetan lia-loos no justisa, tanba justisa ne’e orgaun soberanu ida ne’ebe kaer justisa no lia-loos.

Vise Prezidente Parlamentu Nasional Vicente da Silva Guterres, liu husi sesaun plenaria husu ba politiku sira atu labele interven ba kazu atentadu 11 Fevereiru 2008 ne’ebe agora dadaun Tribunal Distrital de Dili halo julgamentu.

“Husu ba deputadu sira iha momentu ne’e iha prosesu julgamentu atu nonok, husik orgaun soberania hanesan tribunal halao knar para sente katak laiha influensia husi ne’ebe deit. Nune’e julgamentu ne’e independente, imparsial tuir lei no faktus, “ nia reafirma ba jornalista sira, hafoin sesaun plenaria.

Tuir nia, tribunal sei lao tuir regras, nomos konstituisaun RDTL hodi hare lia loos, imparsialidade no independente.

Deputadu husi bankada Klibur Oan Timor Asuwain Manuel Tilman sente triste tanba forsa sira hanesan eis Tenente Salsinha no nia grupu la-merese tama iha kadeia no tribunal.

“Intensaun atu oho prezidente manan saida, tanba ne’e mak hau hanoin povo Timor tomak. Liliu ami ne’ebe tuur iha parlamentu ida ne’e keta balun aproveita duni petisionariu no Alfredo Reinado hodi manan eleisaun dada Alfredo mai Dili mate tiha sira ne’e mak para tiha iha kadeia, “ nia reafirma.

Entretantu, Antonio Pinto pupulasaun ne’ebe hela iha Becora hateten, julgamentu ne’e hatudu katak kada sidadaun hanesan deit iha tribunal nia oin.

Nia husu ba Salsinha ho nia elementu sira hodi fo sai lia-loos, liu – liu autor sira seluk.
Primeiru Ministru Xanana Gusmão nudar vitima husu ba tribunal atu halao julgamentu ho livre liu husi dalan ne’ebe loos.

“Nudar xefe governu hau laiha buat ida atu hato’o, maibe nudar ema ida ke vitima hetan mos atentadu ne’e, hau responde tiha ona ba tribunal. Buat (justisa) ne’e tenki lao tuir nia dalan lo-loos, husik tribunal maka julga atu hetan buat loos,” dehan Xanana ba jornalista sira, iha salaun VIP Aeroporto Komoro liu husi konferensia imprensa, tersa (14/07), hafoin fila husi tratamentu saude iha Singapura. (Timor Post)

Pires Hetan Ameasa


Angelita Hetan Ameasa Husi Telefone

DILI – Arguida ba kazu atentadu 11 Fevereiru 2008 iha residensia Prezidente da Republika Metiaut Dili, Angelita Maria Pires hateten katak, hetan ameasa husi ema balun liu husi telefone atu labele foo sai lia loos ba tribunal.


“Hau hetan telefone husi ema balun, numeru marka privadu. Ema ne’e koalia ho Tetun e ameasa dehan labele koalia barak, ita boot nia laen mate tamba koalia barak. Buat sira ne’e, entaun hau ladun hakfodak. Buat ne’e hau sei lori nafatin ba oin, atu ameasa hau too ne’ebe, hau prontu lori nafatin ba oin. Hau fiar katak tempu too ona atu hetan lia loos no justica, “ dehan nia, ba jornalista sira.


Hafoin partisipa julgamentu ba dala neen iha Tribunal Distrital de Dili, kuarta (22/07/2009), Pires hatutan tan katak, ema ne’ebe telefone hodi ameasa, nia dehan konhese didiak ho lian mane maibe la-hatene klaru ema ne’e se.


Angelita Pires ne’ebe hetan akuzasaun hanesan autor prinsipal ba kazu atentadu hasoru Xefi do Estadu konfesa katak, ameasa ne’ebe hetan maizumenus dala 10 ou 20 antes kazu refere julga iha tribunal.


Nia haktuir, tamba troka ona numeru kontaktu entaun la-hetan ona ameasa, no sente seguransa ba nia lao diak tamba hela ho nian advogado sira, “ katak nia.


“Hau nian situasaun seguransa agora diak, hau nian saude komesa diak no hau pronto simu justica ne’ebe tribunal sei foo, “ nia reafirma. (Timor Post)

Sunday, May 24, 2009

Bispo Belo

Bispo Belo : Sei La Akontese Buat Ida
DILI –
Bandeira nasional RDTL ne’ebe monu, kuarta (20/05) lokraik iha selebrasaun loron restaurasaun independensia tuir Bispo Carlos Filipe Ximenes Belo katak bandeira monu la signifika funu sei mosu fila fali. Se funu mosu tamba ita ema rasional maka provoka. Laos bandeira monu maka sei mosu funu.

"Kona bandeira monu ne'e, ema hosi Timor fo hatene hau. Maibé, hau hatan deit, katak ita Timor ema nebe fiar ba "supertição", ita fo interpretação oin-oin. Ba hau sei la acontece buat ida, nem aat nem diak. Ne'e duni ita lalika liga ba supertições...Laós bandeira monu mak sei funu fali. Se funu iha ita ema racional mak provoca. Se ita lakohi, funu mos sei la mosu, " hateten Amo Belo ba Celso Oliveira via email ho data 22 Maio foin lalais ne’e, ne’ebe diario ne’e copia liu husi http://www.celsooliveiratimor.blogspot.com/.

Kontrariu ho Bispo Belo, eis Primeiru Ministru no Sekretariu Jeral Fretilin Mari Alkatiri hateten katak bandeira monu signifika sinal ladiak.

"Ne'e sinal ladiak. Sinal good bye ba AMP, good bye ba Xanana, “ dehan Mari Alkatiri ba militantes no simpatizantes Fretilin, kuarta (20/05) lokraik iha sede Comite Central Fretilin-Komoro.

Hanoin seluk husi fontes balun ne’ebe diario ne’e hasoru, sabado (23/05) hateten katak, corpu iccar bandeira nasional ne’ebe hamonu bandeira hanesan sinal reflesaun ba Timor-oan hotu, liliu lider partidu politiku no ukun nain sira.

Prezidente Consellu Nasional da Juventude de Timor Leste, Leovigildo da Costa Hornai hateten, bandeira ne’e sagradu entaun lider sira no ukun nain nasaun ne’e atu halo reflesaun.

“Tamba bandeira hanesan transformasaun ruin no raan matebian sira nian. Karik lider sira seidauk halo tuir buat ruma ne’ebe naksalak, presiza buka tuir fali para kumpletu diak liu tuir tradisaun Timor nian, “ katak nia.

Suzelia Maria da Silva Soares jovem husi Beto-Komoro hateten hanesan sinal reflesaun tamba jovem barak mak seidauk servisu hamutuk atu kria dame no paz iha rai laran.

Miguel da Costa jovem husi distritu Baucau hateten, sinal ne’ebe hatudu ba povo Timor liliu ba lider politiku no ukun nain nasaun ne’e atu halo reflesaun ba hahalok ne’ebe liu ona.

“Lider nasaun ne’e tuur hamutuk atu kria unidade ba hametin paz iha rai laran, “ nia realsa.
Manuel Exposto nudar vendedor roda tolu husu ba nai ulun sira kria dame iha povo nia leet para bele moris hakmatek nune’e povo bele hatutan vida moris lorloron nian.

“Ami hakarak moris dame deit, ami lakohi terus tan, “ katak Exposto.

Estudante Universidade Nasional Timor Lorosa’e Mario Andrade hateten, akontesementu ne’e hanesan dezastre ida maibe ukun nain sira presiza halo reflesaun.

“Tamba tradisaun husi avo sira katak wainhira iha akontesementu ruma hanesan ne’e. Ezemplu seluk mak bikan ka kopu ruma monu husi liman hanesan sinal ne’ebe ladiak iha futuru. Ne’ebe presiza halo tuir, ” nia hatutan.

Izalde Santana hanesan funsionaria publiku komenta mos katak, kultura Timor ne’ebe fiar ba buat hirak ne’e hotu presiza halo tuir.

“Atu halo tuir ulun boot sira tenki tuur hamutuk para koalia ba malu atu hare naksalak iha parte ne’ebe, nune’e bele halo tuir ho diak atu foo hakmatek ba povo, “ nia realsa.

Iha intervista ne’e, fontes sira husu ba governu atu halo investigasaun no tinan oin mai presiza iha preparasaun masimu atu labele hamosu spekulasaun oinoin iha povo nia leet. (Timor Post)