Tuesday, April 22, 2008

Vitima Masakre Igreja Likisa


“Nai Ulun, Hanoin Netik Hau”

Ho lian kotu-kotu, matan we turu ba daruak habokon hasan aman oan nain lima Jose Mendes Nunes Serrão. Nesesidade uma laran nomos futuru oan sira hanesan prekupasaun ba nia.
“Labarik sira ne’e hatene iha deit, nunka mais atu laiha, “ dehan eis funsionario komunikasaun (penerangan) iha tempu Indonesia.

Vitima masakre Igreja Likisa tinan 1999 haktuir, “hau sente triste tebtebes tanba tuir rekrutamentu funsionario dala tolu ona ho milisia, milisia mak liu no hetan servisu. Hau lakohi hakruk tan ba ema boot sira atu bele foo servisu ba hau. Maibe oinsa governu ne’e bele foo servisu kikoan ida ba hau para bele sustenta hau nia oan sira, “ katak nia.

Tuir Mendez tempo Indonesia servisu iha departementu komunikasaun (penerangan) golongan rua. “Hau loreadu (pegawai teladan-red), hau ba kaer liman ho Soeharto (matebian eis Presidente Indonesia), governu Indonesia haruka hau ba study banding (estudu komparativa-red) to Malaysia”. “Maibe hau lori hau nia sertifikadu sira ne’e hanesan laiha louvor, “ nia kestiona.

Servisu nebe nia husu maizumenus hakmaan responsabilidade hanesan aman ba fen no oan sira. “Hau la persija ema boot, maibe level ho osan oituan, tanba servisu hanesan security todan ba hau, “ nia haktuir hodi hatudu fitar iha kakorok nebe eis milisia Besi Merah Putih tá momentu akontesementu tinan sia liu ba.
Nia konta, fitar iha kakorok rai hela susar ba nia. “Hau han minutu 20 tenki troka liman sorin, labele lori todan, kous hau nia oan ikun Saturnino dos Santos Serrão tinan hat la kleur ida, ne’e susar los ba hau, “ tenik Jose Mendez.
Moras nebe nia sente, tempo governu anterior hetan surat rekomendasaun husi administrador ba iha ministeriu saude atu oin-nusa bele hetan tratamentu maibe resposta nebe nia hetan mak laiha orsamentu. Maibe, surat rekomendasaun agora dadaun rai hela.

Tuir nia katak, nudar nai ulun labele hateten ba vitima orsamentu laiha maibe oinsa atu hateten deit hein lai.

“Durante ne’e, hetan deit tratamentu aimoruk hanesan paracetamol, amocxylin. Dala ruma kose mina foho rai hodi nune’e kakorok bele mamar, “ tenik tan nia.

“Hein katak ho graca Nai Maromak, liu husi ita boot jornalista sira, ulun boot balun karik le jornal, hanoin netik hau, hodi foo servisu, “ hatutan kaben husi Angela Lucia Carvalho ho esperansa katak, loron ruma bele iha servisu ba nia.

Ami jornalista so hatoo deit liu husi hakerek, “ Afonso Pereira jornalista The Dili Weekly hateten.
Dadaun ne’e, nesesidade lorloron nomos osan ba oan sira nian eskola, nia konfesa ema estranjeiru husi Inglatera nebe nia lakohi temi naran, servisu volontariu iha Ministriu Solidaridade mak ajuda.

“Malae dehan ba hau katak labele ajuda tanba laiha kompetensia tanba malae ne’e mos servisu volontariu. Maibe kuandu persija buat ruma sempre ajuda hanesan fos, mina, osan ba labarik nia eskola. Hau laran metin deit ba malae ne’e, “ Mendes realsa.

Hanoin hikas tinan sia masakre Igreja Likisa nebe komemora iha sesta loron 04 fulan Abril 2008 liu ba, fatin Likisa ho tema "Haluha Mak Labele, Justica Mak Dalan Los", vitima ne’e haktuir, “hanesan vitima, hau foo perdua ba maluk milisia nebe agora dadaun balun mai ona. Mais foo perdua la signifika katak haluhan justica”.

“Maromak perdua ema tanba nia la hatene saida mak nia halo. Hau perdua nia tanba hau la hatene katak nia mak halo sala, halo sala, ema ida nebe mak fahe kilat no foo osan, “ nia salienta.
Wainhira lembra fila fali akontesementu tinan sia liu ba, nia hateten triste tanba hanesan loron historiko, nebe nai ulun sira ladun foo importansia maibe ida ne’e hanesan prosesu. Loron masakre ne’e, valor tebtebes. Importante nia husu ba nai ulun sira, valoriza vitima nia terus, “ katak nia.

Koalia ba jornalista oin-nusa mak nia hetan kanek, Jose Nunes haktuir ho matan we halo situasaun intervista mos para iha minute balun nia laran, “hau hare, hau nia oan hau nia matan be tanis, hau nia oan ne’e la sala, hau sente triste tebtebes tanba hau nia oan ne’e kuitadu, sorte be la tá nia, “ nia hateten.

Canisio Teresa dos Santos tinan 12, eskola iha pre secundaria distritu Likisa klase I, agora dadaun sei trauma, “kalan dala ruma mehi at, temi bebeik besi merah putih. Nia mos sempre husu ba hau, apa nia kakorok ne’e tanba saida. Hau sempre taka, hodi hatan laiha buat ida. Buat ida viganza ne’e ba labarik sira nunka mais remata, “ nia konta.

Nia hetan tá, momentu kous hela Canisio nebe sei tinan hat. “Ho akontesementu ne’e mak halo hau nia oan too agora sei trauma. Hau mos koko ona husu ajuda iha PRADET (ONG nebe foo konseling-red).”

Alein de Canisio no Saturnino, oan seluk mak Maria Jose dos Santos Serrão,10, Carlos M.dos Santos Serrão,8, Nidia D.S.S tinan 6. (rita almeida)

Ativista Pro Referendum


Buka Justica,
Vitima Tenki Organiza An

LIKISA – Vitima violasaun direitus humanos tinan 1999 iha Timor Leste, persija organiza an hodi buka justica, lis los no reparasaun, “ katak Mugiyanto Koordenador Indonesian Associations of Families of the Disappeared.

Mugiyanto haktuir hanoin hirak ne'e ba Timor Post no Jornal Diario Nasional ho lian Indonesia, sesta, loron 04 fulan Abril iha seksaun hemu kafe, diskusaun publiku komemorasaun tinan sia Masakre Igreja Likisa 1999.
Nia hateten katak, tuir esperensia iha Indonesia wainhira vitima organiza an, parte kompetente rona liu vitima nia lian duke ezijensia nebe hatoo husi organizasaun direitus humanos.

“Vitima sira sente tebtebes saida mak hasoru ba akontesementu violasaun direitus humanos. Tanba vitima hanesan parte ida nebe forte tebes wainhira ejiji ba justica no lia los, “ katak eis aktivista pro referendum ne’e.

Futuru, tuir nia katak, vitima husi Indonesia no Timor Leste persija kaer liman hamutuk hodi ejiji ba justica no lia los. Tanba koalia konaba violasaun direitus humanos vitima Indonesia-TL iha vida nomos inimigo nebe hanesan, “ nia realsa.

“Wainhira, vitima organiza an no iha ona forsa. Hau fiar katak, nasaun mos iha ona situasaun nebe sei responde ezijensia vitima, “ dehan nia.

Tuir nia, Komisaun Verdade no Amizade entre TL – Indonesia hanesan mekanismo ida nebe elit politiku rai rua ne’e uza hodi taka lia los ba dalan justica. Tanba koalia konaba relasaun persija iha transparancia, “ tenik Mugiyanto.

Yanto la satisfas ho politika KVA, nia dehan, lolos estadu TL persija hare liu ba direitus vitima tanba nasaun hetan libertasaun husi sofrementu populasaun tomak nian, liliu vitima sira.

Koalia konaba reparasaun, persija defini klaru, tanba ho osan sei la kura kanek nebe vitima sira sente. Maibe trauma, moris nebe ema seluk estraga, nunka mais atu hotu, “ katak nia.

Asunto seluk nebe importante mak lia los tenki haktuir ho transparancia, tanba povo TL sei aprende husi tempu pasado atu prevene violasaun direitus humanos iha futuru, “ nia salienta.

Tuir nia, kastigo ba suspeitu hanesan ezemplu ida diak. Kuandu laiha kastigo ba suspeitu sira mak hanesan agora dadaun akontese iha oknum PNTL no F-FDTL hamosu violasaun direitus humanos ba ema inosente. Hirak ne’e tanba esperensia husi forsa Indonesia nian nebe rai hela mai TL, “ Mugiyanto hatutan.

Aktivista pro referendum husi Indonesia ne’e hanesan vitima wainhira hetan kastigo ba ninian involvementu hamutuk ho Timor oan hodi defende ukun rasik an iha tinan 1998.

Nia esplika IKOHI (Ikatan Keluarga Orang Hilang Indonesia) hanesan organizasaun ba vitima nomos familia vitima iha nivel nasional nebe mai husi Papua, Aceh no fatin seluk tan nebe mosu violasaun direitus humanos, no hari iha 1998.

Organizasaun refere luta ba direitu vitima violasaun direitus humanos oin-nusa bele hetan justica, lia los, reparasaun hanesan rehabilita, kompensasi nst. Maibe, esforso atu hetan justica no lia los ba vitima iha nasaun vizinho Indonesia sei hetan impaktu.

Mugiyanto haklaken katak, kontekstu politiku nebe iha, ema nebe involve iha violasaun direitus humanos iha pasado, sei domina iha elit politiko.

Nia foo ezemplu hanesan kazu-kazu violasaun direitus humanos iha Indonesia, hetan ona investigasaun husi komisaun nasional ba direitus humanos (Komnas HAM) no relata ona ba prokurador jeral nomos atu hetan julgamentu iha tribunal violasaun direitus humanos maibe hasoru dezafio tanba atu lao ba prosesu investigasaun, ema sira nebe involve, la marka prejensa.
Ne’e duni iha Indonesia, buat nebe importante mak oinsa vitima sira sai hanesan autor atu luta ba justica no lia los. (Timor Post)

Tuesday, March 11, 2008

In Memorian Nino Konis Santana



Konis Rai Hela Domin no Paz

Halo tinan 10, horseik 11 Marsu 2008 mak Aman Maromak bolu saudozo Nino Konis Santana.
Mesmo fila ona ba Nai Nia Kadunan Santo iha loron 11 fulan Marsu 1998 liu ba, Konis Santana rai hela lia menon, oinsa familia bele moris iha paz no domin nia laran.

“Maun Konis la rai hela lia fuan barak, so hateten deit atu familia iha Tutuala bele moris iha domin no paz. Momentu sei moris, wainhira hasoru malu iha subar fatin Mertutu Ermera sempre husu konaba familia sira nia kondisaun. Oinsa familia sira hotu, diak ka lae, “ lembra alin Saudozo, Izalde Santana.

Organiza no halibur povo hotu, la-hare ema ne’e mai husi nebe, nomos kria unidade nasional, doutrina ne’e mak saudozo Antonhino Konis Santana uza wainhira atu lori povo ba libertasaun nasional, “ katak Eduardo Dusai Barreto iha Parlamentu Nasional.

Ezijensia familia atu muda mate ruin husi Mertutu-Ermera ba Vero-Tutuala, tuir Izalde hatoo ona ba governu anterior eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri no eis presidente da republika Xanana Gusmão, momentu José Mattoso lansa livru ho tittlu, A Dignidade - Konis Santana e a Resistência Timorense iha Memorial Hall Farol-Dili, 2005 liu ba.

“Hanesan familia hakarak muda, tuir kultura persija halot iha moris fatin. Hein katak governu agora bele hare fila fali ezijensia nebe hatoo iha pasado, “ dehan Izalde.
Konaba ezijensia ida ne’e, tuir eis sekretariu rejiaun IV Dusai katak, familia iha direitu atu muda mate ruin, maibe persija koordena ho governu.

Tanba matebian hanesan lider nasional nebe mate laos tanba familia maibe mate tanba nasaun no povo tomak, ne’e duni povo tomak ne’e reprejenta estadu, “ Dusai haktuir.
Tuir xefi bankada Partidu CNRT ne’e katak, Saudozo Konis Santana hanesan povo no nasaun nian ema, ne’e duni governu, parlamentu no familia persija tur hamutuk hodi autoriza bele muda (mate ruin-red) ou lae.

Komandante das Falintil, Nino Konis Santana moris iha aldeia Vero, sub distritu Tutuala, distritu Lautem iha tinan 1957 husi aman Jee Makaru (matebian) ho inan nebe sei moris naran Poko Tana, (Jee Makaru ho Poko Tana hanesan naran zintiu-red).

Nino Konis Santana simu sakramentu baptismo iha Kapela Tutuala loron 3 fulan Marsu 1964 ho naran Antoninho Santana husi aman João Santana ho inan Fatima Santana (naran sarani-red).
Saudozo kumpleta nia estudu 4ª classe no kontinua estudu iha eskola particular nebe hari husi eis Presidente da Republika ba dala uluk Francisco Xavier do Amaral iha Dili.

Tinan 1974-1975 Konis Santana kumpleta nia kurso professor ba tinan dahuluk nian iha eskola Canto Resende.

Tinan 1975, nia deriji UNETIM (União Nacional dos Estudantes de Timor-Leste) nomos sai hanesan membro OPJT (Organização Popular da Juventude Timorense).

Iha Marco 1993 militar Indonesia buka iha nia subar fatin atu kaer Konis Santana hanesan lider rezistensia.

Loron 11 fulan Marsu 1998 Konis Santana hakotu iis iha distritu Ermera ho tinan 41 (1957-1998).

Puizia nebe nia hakerek momentu luta ba independensia:
Harohan ba Na'i Maromak

Fó dame no domin

Sei husu ho laran tomak

Fó moris hakmatek ... maluk sira

Karik, puizia ne’e foo reflesaun ba ita tomak nebe sente la-hakmatek moris iha rai rasik. Rai doben Timor Leste.

DAI-LHES, SENHOR, O ETERNO DESCANSO!

ENTRE OS RESPLENDORES DA LUZ PERPETUA.

QUE DESCANSEM EM PAZ, AMEN!

(Rita Almeida/husi fontes oioin)

Tuesday, February 26, 2008

Buka Anin


Husi leten, liman karuk ba los Luis Gonzaga jornalista husi Radio Timor Leste, Rita Almeida no Xisto Freitas jornalista diario Timor Post.

Husi kraik, liman karuk ba los Aleixo da Costa jornalista Jornal Diario Nasional, Julio no Anibal husi Internasional Center For Jornalists iha Dili.

Thursday, February 21, 2008

Estorso

Esperansa inan aman ba oan mak oinsa sai ema matenek no hadomi inan aman nia moris

My Album


Ne'e mak Estorso wainhira nia papa kous hela molok atu ba simu vasina iha Centro Saude Formosa-Dili

My Baby


Ema nebe seidauk sente sai inan, nia sei seidauk hatene oinsa inan ida sente ba nia oan, satan iha nia sorsorin ema hadomi nia.


Estorso Santana nudar hau nia murak rai husi domin Izalde Santana moris iha mundu ne'e loron 14 fulan Setembro 2007 liu ba iha Hospital Nasional Guido Valadares-Bidau Toko Baru.


Atu lao ba fulan nen, sempre hanoin hela deit oin-nusa bele hamutuk hela deit nia iha uma, maibe realidade moris tenki obriga atu husik hela iha oras lima ou nen nia laran hodi hatutan moris iha futuru.


Saida mak sei mosu ba Estorso nia diak iha futuru. Ida ne'e sai hanesan pergunta nebe labele responde iha tempu badak nia laran.